Slik brukar du Sjømatdata

Jod

Jod er nødvendig for at kroppen skal lage thyroid-hormonane T3 og T4. Desse hormona blir laga i skjoldbruskkjertelen og regulerer stoffskiftet gjennom heile livet.

Grunnstoffet er viktig for å regulere forbrenninga hos vaksne og er viktig for barn sin vekst og utvikling. Norske studier tyder på at mild til moderat jodmangel hos mor kan ha samanheng med redusert kognitiv utvikling hos barnet.

Av matvarene i det norske kosthaldet er det frå mager fisk vi får mest jod, men meieriprodukt bidreg likevel til mest jod i befolkinga.

Selen

Selen er eit grunnstoff som finst i mager og feit fisk, og i kornprodukt. Grunnstoff som opptrer i små mengder i levande organismer, vert kalla “sporstoff”.

Selen har ei viktig rolle for blant anna reproduksjon og immunforsvar. Det kan også spille ei rolle knytta til hjarte- og karsjukdom, kreft og psykisk helse.

Vi har frå 5 til 15 milligram selen i kroppen, fordelt på celler og vev, mest i lever og nyrer. Vi får det i oss gjennom eit variert kosthald.

Det daglege inntaket antas å vere 70–80 mikrogram, men mengda vi treng, er ikkje slått fast.

Vitamin D

Vitamin D er eit fettløyseleg vitamin som blir lagra i leveren. Det finst mykje av det i feit fisk, fiskelever og tran.

I Noreg blir vitaminet tilsett i nokre typer mjølke- og meieriprodukt. I sommarhalvåret kan kroppen lage vitamin D i huda ved hjelp av sollys. I resten av året er det kosthald som styrer vitamin D-nivået i kroppen.

Den viktigaste rolla til vitamin D er å halde eit stabilt nivå av kalsium i blodet. Alvorleg vitamin D-mangel kan føre til skader på skjelettet, som rakitt hos barn og osteomalasi hos vaksne. Konsekvensane av mild vitamin D-mangel er mindre kjent.

Vitamin D-statusen er generelt sett god i den norske befolkinga, spesielt i sommarhalvåret. Deler av befolkinga har imidlertid lave nivå av vitamin D i vinterhalvåret. Både barn, gravide, ammande og eldre er utsette. Ettersom personar med mørkare hudtyper produserer mindre D-vitamin gjennom huda, er ikkje vestlege innvandrarar spesielt utsette for vitamin D-mangel i Noreg.

Omega-6

Linolsyra omega-6 er ei essensiell feittsyre som er viktig for huda, slimhinnene og cellene våre. Vi kan ikkje lage linolsyre sjølv, og må derfor få den tilført i maten.

Omega-6-fettsyrene finst hovudsakleg i planter og matvarer av husdyr. Planteoljer som soyaolje, maisolje og solsikkeolje har eit spesielt høgt innhald av omega-6.

Det moderne landbruket har gjort at innhaldet av omega-6 har auka i mange typer mat, som kjøt, egg og melkeprodukt. Gjennom dagens kosthald er det ikkje vanskeleg å få nok omega-6, snarare tvert imot. Nyare forsking indikerer at eit høgt innhald av omega-6 i forhold til omega-3 kan føre til overvekt og fedme.

Gjennom planteråvarer i fôret bidrar også oppdrettslaks med like mykje omega-6 som omega-3. Likevel er oppdrettslaks ei kjelde til mykje marint omega-3.

Omega 3

Det finst to hovudtyper av omega-3-fettsyrer i kosten.

Vegetabilsk omega-3 finst hovudsakleg i planter og dyr frå landbruket. Dei høgaste nivåa finst i ein del planteoljer.

Marint omega-3 finst nesten utelukkande i fisk og annan sjømat. Dette er ei av grunnene til at helsemyndigheitene anbefaler sjømat som ein del av kosthaldet. Spesielt feit fisk inneheld mykje omega-3-fettsyrer. Tran og andre fiskeoljer har også høgt innhald av dei marine omega-3-fettsyrene.

Når dei blir tatt inn gjennom maten, er det dokumentert at dei marine omega-3-fettsyrene EPA og DHA kan førebyggje hjarte- og karsjukdom. Vegetabilsk omega-3 kan omdannast til desse fettsyrene i kroppen, men denne prosessen er ineffektiv.
 

Kadmium

Kadmium er eit tungmetall som finst i naturen, blant anna i jordsmonnet. Kadmium har også vore brukt i ei rekke industrielle prosessar, blant anna i batteri og til gruvedrift, og for å verne stål mot rust. Det blir transportert både med vatn og luft, og det blir tilført det marine miljø frå elvar.

Kornprodukt og grønsaker er den viktigaste kjelda til kadmium i Europa. Kadmium tas lite opp i fisk, men kan samlast opp i skaldyr.

Kadmium har lang halveringstid hos menneske og kan vere kreftfremkallande. Det kan også samle seg i nyrene og føre til nyresvikt, i tillegg til at det kan forstyrre forplantingsevna.

Kvikksølv

Kvikksølv er eit tungmetall som finst i forskjellige kjemiske former. Mest giftig er organisk kvikksølv, også kjent som metylkvikksølv.

Kvikksølv finst i naturen og kan komme frå kjelder som vulkanutbrudd eller utgassing. Menneskeleg aktivitet som gruvedrift og industri fører også til utslepp av kvikksølv.

Metylkvikksølv blir overført frå mor til foster under graviditet, og kan ved store mengder føre til misdanningar hos barnet. Det påverkar også den mentale utviklinga hos både foster og spedbarn, og kan føre til nedsett læringsevne og skader på motorikken.

Fisk og annan sjømat, og da spesielt dei magre fiskeslaga, er hovudkjelda til kvikksølv i kosthaldet vårt i dag.

Dioksin og dioksinliknande PCB

Dioksin og dioksinliknande PCB er organiske miljøgifter som inneheld klor.

I dag kjem dioksin hovudsakleg frå forbrenning, og det finst 210 forskjellige dioksinsambindinger, der 17 av dei er spesielt giftige. Polyklorerte bifenyler eller PCB er ei gruppe industrikjemikalier som blei utvikla på 1920-tallet. PCB blei brukt til blant anna transformatorolje, maling og kjøleveske, men blei forbudt i Noreg frå 1980.

12 av 209 forskjellige PCB-forbindelser blir kalla for dioksinliknande PCB, fordi dei verker på samme måte som dioksin. Dioksin og dioksinliknande PCB er lite nedbrytbare, fettløyselege og blir derfor akkumulerte i næringskjeda og i kroppen til fisk, dyr og menneske. Dei finst i feit fisk, kjøt, meieriprodukt og egg. I feit fisk finst det i fileten – i mager fisk finst det i levera.

Dioksin og dioksinliknande PCB er påverke sædkvaliteten hos menn, noko som er vurdert til å vere den mest følsameeffekten - det vil seie at den skjer ved lågast konsentrasjon. Stoffa kan òg vere kreftframkallande.